Τετάρτη, 12 Ιανουαρίου 2011

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ – Ο ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΘΗΝΑΪΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ


File:Hellas 431bc.jpg
Η Ελλάδα του 5ου προ Χριστού αιώνα, διαιρεμένη από
τον Πελοποννησιακό πόλεμο.

Γράφει ο Λεωνίδας Μανιάτης
Η
 πιο σκοτεινή ίσως σελίδα της ελληνικής ιστορίας, κατά την 1η χιλιετηρίδα προ Χριστού, ήταν το δεύτερο μισό του 5ου προ Χριστού αιώνα. Μετά από την αθηναϊκή ακμή που ακολούθησε την νικηφόρα έκβαση των περσικών πολέμων, οι Σπαρτιάτες, οι Κορίνθιοι, οι Θηβαίοι και οι σύμμαχοί τους, υποκινούμενοι οικονομικά από την Περσική αυτοκρατορία, άρχισαν έναν πολυετή πόλεμο κατά της αθηναϊκής συμμαχίας. Ο Πελοποννησιακός πόλεμος σημάδεψε το τέλος του 5ου προ Χριστού αιώνα και δίχασε τις ελληνικές πόλεις-κράτη, αλλά και τους πολίτες που κατοικούσαν σε αυτές, σε δημοκρατικούς και ολιγαρχικούς.
Μ
ετά από δεκαετίες συρράξεων και μαχών, το 404 προ Χριστού, ο πόλεμος έληξε με ήττα των Αθηναίων και στην Αθήνα εγκαταστάθηκε ολιγαρχικό πολίτευμα και σπαρτιατική φρουρά. Την Αθήνα ορίστηκαν να διοικούν τριάντα ολιγαρχικοί άρχοντες που ήταν φίλοι των Σπαρτιατών, οι οποίοι έμειναν γνωστοί ως οι «Τριάκοντα Τύραννοι» ή απλώς οι «Τριάκοντα». Όσον καιρό οι Τριάκοντα διοικούσαν την πόλη των Αθηνών, διαπράχθηκαν πάρα πολλά αδικήματα από αυτούς και από τους ευνοούμενους και τους υποστηρικτές τους, συμπεριλαμβανομένων παρανόμων κατασχέσεων περιουσιών, στημένων δικών, ένοπλων απειλών κατά του αθηναϊκού βουλευτικού σώματος και άλλων πολλών αδικημάτων κατά των Αθηναίων πολιτών και της αθηναϊκής πολιτείας.
Η
 λαϊκή δυσαρέσκεια σε συνδυασμό με την προθυμία των Θηβαίων, ξεχνώντας την αντιπαλότητά τους με τους Αθηναίους, να τους βοηθήσουν, οδήγησαν σε λιγότερο από ένα χρόνο μετά την λήξη του Πελοποννησιακού πολέμου, στην αθηναϊκή επανάσταση που έμελλε να διώξει τους Τριάκοντα από την Αττική και να εγκαταστήσει εκ νέου την αθηναϊκή δημοκρατία. Η επανάσταση αυτή κάποια στιγμή κινδύνευσε σοβαρά να αποτύχει. Η επιτυχία της όμως οφείλεται σε ένα παράδοξο καιρικό φαινόμενο που άλλαξε την έκβαση της οριστικής μάχης, εξασφαλίζοντας την νίκη του Θρασύβουλου και των επαναστατών που τον ακολουθούσαν στον αγώνα του κατά των Τριάκοντα Τυράννων.

Αρχείο:Xenophon.jpg
Προτομή του αρχαίου Έλληνα 
ιστορικού Ξενοφώντα.
Ο ιστορικός Ξενοφών μας μιλάει στα «Ελληνικά» του για το τι έγινε τον καιρό εκείνο της αθηναϊκής επανάστασης (Ελληνικά, Β΄ IV 2 - Β΄ IV 3):
«ἐκ δὲ τούτου Θρασύβουλος ὁρμηθεὶς ἐκ Θηβῶν ὡς σὺν ἑβδομήκοντα Φυλὴν χωρίον καταλαμβάνει ἰσχυρόν. οἱ δὲ τριάκοντα ἐβοήθουν ἐκ τοῦ ἄστεως σύν τε τοῖς τρισχιλίοις καὶ σὺν τοῖς ἱππεῦσι καὶ μάλ' εὐημερίας οὔσης. ἐπεὶ δὲ ἀφίκοντο, εὐθὺς μὲν θρασυνόμενοί τινες τῶν νέων προσέβαλλον πρὸς τὸ χωρίον, καὶ ἐποίησαν μὲν οὐδέν, τραύματα δὲ λαβόντες ἀπῆλθον. βουλομένων δὲ τῶν τριάκοντα ἀποτειχίζειν, ὅπως ἐκπολιορκήσειαν αὐτοὺς ἀποκλείσαντες τὰς ἐφόδους τῶν ἐπιτηδείων, ἐπιγίγνεται τῆς νυκτὸς χιὼν παμπλήθης καὶ τῇ ὑστεραίᾳ. οἱ δὲ νιφόμενοι ἀπῆλθον εἰς τὸ ἄστυ, μάλα συχνοὺς τῶν σκευοφόρων ὑπὸ τῶν ἐκ Φυλῆς ἀποβαλόντες.»
«Τότε κίνησε από τη Θήβα ο Θρασύβουλος με εβδομήντα περίπου άνδρες και κατέλαβε τ' οχυρό φρούριο της Φυλής. Μια μέρα που 'κανε καλό καιρό βγήκαν οι Τριάντα από την πόλη να τους χτυπήσουν, έχοντας μαζί τους τούς Τρεις Χιλιάδες και το ιππικό. Όταν έφτασαν στη Φυλή, μερικοί νέοι τόλμησαν να επιτεθούν αμέσως στο φρούριο, αλλά πληγώθηκαν κι έφυγαν άπρακτοι. Οι Τριάντα σχεδίαζαν να χτίσουν τείχος για να εμποδίσουν τον ανεφοδιασμό των επαναστατών και να τους αναγκάσουν να παραδοθούν· τη νύχτα όμως και την άλλη μέρα χιόνισε τόσο πολύ, που υποχρεώθηκαν να γυρίσουν πίσω στην πόλη, βουτηγμένοι στα χιόνια, αφού τους σκότωσαν οι άλλοι πολλούς βοηθητικούς.» (μετάφραση Ρ. Ρούφος)
Σ
το απόσπασμα αυτό των «Ελληνικών», ο Ξενοφών μας πληροφορεί για την έναρξη της αθηναϊκής επανάστασης από τον Θρασύβουλο, για την κατάληψη του οχυρού της Φυλής από αυτόν και από εβδομήντα περίπου επαναστάτες και για την άμεση αντίδραση των Τριάκοντα Τυράννων. Όταν όμως ο κατά πολύ ισχυρότερος στρατός των Τριάκοντα προσπάθησε να πολιορκήσει το οχυρό, τότε, καθώς μας λέει ο Ξενοφώντας, εντελώς αναπάντεχα και ενώ ο καιρός από το πρωί της ημέρας εκείνης ήταν καλός, αρχίζει ξαφνικά μία τόσο έντονη χιονόπτωση που ανάγκασε το στράτευμα των Τριάκοντα να γυρίσει στην Αθήνα κάτι που έδωσε χρόνο στον Θρασύβουλο να πολλαπλασιάσει τις δυνάμεις του...
Η
 χιονόπτωση αυτή στις αρχές του 403 προ Χριστού – αν και ήταν τελείως απρόσμενη – θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πως ήταν ένα τυχαίο φυσικό φαινόμενο που, για καλή τύχη των επαναστατών, τους έδωσε τον χρόνο για να συγκεντρώσουν τις δυνάμεις που χρειάζονταν, ώστε να μην ηττηθούν από τον στρατό των Τριάκοντα. Ο Ξενοφώντας όμως μας μιλά και για ένα άλλο περιστατικό που ακολούθησε την χιονόπτωση αυτή, καθώς και τις πρώτες στρατιωτικές επιτυχίες των επαναστατών. Παρακάτω μας λέει: (Ελληνικά, Β΄ IV 8):
«ἐκ δὲ τούτου οἱ τριάκοντα, οὐκέτι νομίζοντες ἀσφαλῆ σφίσι τὰ πράγματα, ἐβουλήθησαν Ἐλευσῖνα ἐξιδιώσασθαι, ὥστε εἶναι σφίσι καταφυγήν, εἰ δεήσειε. καὶ παραγγείλαντες τοῖς ἱππεῦσιν ἦλθον εἰς Ἐλευσῖνα Κριτίας τε καὶ οἱ ἄλλοι τῶν τριάκοντα: ἐξέτασίν τε ποιήσαντες ἐν τοῖς ἱππεῦσι, φάσκοντες εἰδέναι βούλεσθαι πόσοι εἶεν καὶ πόσης φυλακῆς προσδεήσοιντο, ἐκέλευον ἀπογράφεσθαι πάντας: τὸν δὲ ἀπογραψάμενον ἀεὶ διὰ τῆς πυλίδος ἐπὶ τὴν θάλατταν ἐξιέναι. ἐπὶ δὲ τῷ αἰγιαλῷ τοὺς μὲν ἱππέας ἔνθεν καὶ ἔνθεν κατέστησαν, τὸν δ' ἐξιόντα ἀεὶ οἱ ὑπηρέται συνέδουν.»
«Έπειτα απ' αυτό οι Τριάντα, κρίνοντας ότι η θέση τους είχε κλονιστεί, αποφάσισαν να προσαρτήσουν την Ελευσίνα για να την έχουν καταφύγιο σ' ώρα ανάγκης. Πήγαν λοιπόν εκεί ο Κριτίας κι οι υπόλοιποι Τριάντα έχοντας δώσει από πριν οδηγίες στο ιππικό, κι έκαναν επιθεώρηση στους Ελευσινίους. Στη συνέχεια, με το πρόσχημα ότι ήθελαν να ξέρουν πόσοι είναι και πόση πρόσθετη φρουρά θα χρειαστούν, πρόσταξαν να τους καταγράψουν όλους κι ο καθένας που θα καταγραφόταν να βγαίνει από τη μικρή πύλη προς τη θάλασσα. Στον γιαλό όμως είχαν τοποθετήσει δεξιά κι αριστερά τους ιππείς, κι έναν έναν που έβγαινε τον άρπαζαν οι βοηθοί τους και τον έδεναν χειροπόδαρα.» (μετάφραση Ρ. Ρούφος)
Κ
αθώς μας λέει ο Ξενοφών, οι Τριάκοντα, επειδή έκριναν πως η θέση τους είχε κλονιστεί, προχώρησαν με χρήση δόλου στην κατάκτηση της Ελευσίνας. Αφού λοιπόν ζήτησαν από τους Ελευσίνιους να μπουν σε μία διαδικασία απογραφής, ακινητοποίησαν και συνέλαβαν ολόκληρο τον πληθυσμό της Ελευσίνας... Οι ίδιοι υποστήριζαν πως ο λόγος για τον οποίο το έκαναν αυτό ήταν διότι ήθελαν να έχουν ένα καταφύγιο, ώστε σε ώρα ανάγκης να μπορούν από εκεί να καταφύγουν στην Πελοπόννησο και στους ολιγαρχικούς συμμάχους τους.
Αρχείο:Eleusis.JPG
Ο αρχαιολογικός χώρος της Ελευσίνας.
Η
 Ελευσίνα – αν εξετάσουμε την κίνηση αυτή των Τριάκοντα – είναι όντως η ιδανική λύση για καταφύγιο απ’όπου η χερσαία απόδραση στην Πελοπόννησο θα ήταν δυνατή. Όμως, την εποχή εκείνη, οι Τριάκοντα δεν διέθεταν μόνο μέσα χερσαίας μεταφοράς, αλλά και θαλάσσιας. Πλην τούτου η απόδραση από θαλάσσης, λογικά θα ήταν και πιο ασφαλής καθώς ο κίνδυνος να την σταματήσουν οι επαναστάτες θα ήταν πιο μικρός, και θα ήταν πιο πρακτική για τους Τριάκοντα καθώς θα μπορούσαν να ελέγχουν την κατάσταση από την βάση τους στην Αθήνα μέχρι το τέλος, χωρίς να κινδυνεύσουν να συλληφθούν – εφ όσον βέβαια έχουν ετοιμάσει σωστά την απόδρασή τους. Δεν αποκλείεται λοιπόν οι Τριάκοντα να κατέκτησαν την περιοχή της Ελευσίνας για κάποιον άλλο λόγο – ή έστω και για κάποιον άλλο λόγο – τον οποίο και δεν ανέφεραν· έναν λόγο που ίσως και να σχετίζεται με την ιδιαίτερα έντονη χιονόπτωση που εξασφάλισε την νίκη των Αθηναίων επαναστατών…
Ο
 εντοπισμός του λόγου αυτού που οι Τριάκοντα κατέλαβαν την Ελευσίνα, μπορεί να επιτευχθεί αν αναρωτηθούμε τι έχει η Ελευσίνα που θα μπορούσε να φανεί χρήσιμο στους Τριάκοντα ή που να σχετίζεται με την έντονη αυτή χιονόπτωση που εξασφάλισε την ήττα τους από τους επαναστάτες.
Η
 Ελευσίνα, καθώς είναι γνωστό, θεωρείτο μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αθηναϊκής επικράτειας, καθώς αφ ενός ήταν σημαντικό κέντρο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας και αφ εταίρου διότι εκεί τελούνταν κάθε χρόνο τα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια, κατά την διάρκεια των οποίων μεταφερόταν μία γνώση παμπάλαια – πιο παλιά ακόμα και από την Ελευσίνα της μυκηναϊκής περιόδου της 2ης και 3ης προ Χριστού χιλιετίας – η οποία, λόγω του μυστικισμού, εξαφανίστηκε μετά την δια νόμου απαγόρευση των Μυστηρίων από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α΄, πάνω από εφτακόσια χρόνια μετά την επανάσταση αυτή των Αθηναίων δημοκρατικών κατά των Τριάκοντα...
Θ
α μπορούσε όμως η γνώση αυτή των Ελευσινίων Μυστηρίων να σχετίζεται με κάποιον τρόπο με την καιρική μεταβολή που έσωσε την αθηναϊκή επανάσταση; Και αυτό θα μπορούσε να αποτελεί την αιτία για την οποία οι Τριάκοντα συνέλαβαν με αυτόν τον ύπουλο τρόπο το σύνολο του πληθυσμού της Ελευσίνας; Αν συνδέσουμε όλα αυτά τα γεγονότα μεταξύ τους, αν και γεννιούνται πολλές ερωτήσεις, δεν δίνονται οι απαντήσεις τους.
Σ
το μυστήριο όμως του πώς όλα αυτά σχετίζονται, έρχεται να ταιριάξει σαν το κλειδί στην κλειδαριά η θεωρία πως στην Ελευσίνα, στους Δελφούς και σε άλλα αρχαιοελληνικά ιερά είχαν διασωθεί μηχανήματα από την πολύ παλαιότερη εποχή του μυθικού ελληνοατλαντικού πολέμου (για τον οποίο μας μιλάει ο Πλάτωνας στο έργο του «Τίμαιος»), τα οποία, όντας υπερβολικά εξελιγμένα για την εποχή εκείνη έδιναν στα ιερατεία την δυνατότητα να προκαλούν τα «θαύματα» τα οποία διατηρούσαν ζωντανή την πίστη στην αρχαία ελληνική θρησκεία, αλλά και να αμύνονται με προηγμένα οπλικά συστήματα εναντίον των εχθρών – αναφορές για τέτοια φαινόμενα κάνει και ο Ηρόδοτος, στην «Ουρανία» του, όταν μιλά για την επίθεση των Περσών εναντίον των Δελφών, αλλά και για τις «θεϊκές παρεμβάσεις» που αναφέρονται κατά τις μάχες των Περσικών πολέμων (κυρίως δε για την Μάχη του Μαραθώνα και την Ναυμαχία της Σαλαμίνας).
File:FredericLeighton-TheReturnofPerspephone(1891).jpg
"Η επιστροφή της Περσεφόνης"
πίνακας του Frederic Leighton (1891)
Ά
λλο ένα στοιχείο που έρχεται να στηρίξει ακόμα περισσότερο την υπόθεση αυτή είναι η ίδια η ελληνική μυθολογία, η οποία δεν αποκλείεται, πίσω από το πέπλο του μύθου να κρύβει και αληθινά γεγονότα που κάποτε συνέβησαν… Το στοιχείο αυτό είναι ένας μύθος που σχετίζεται τόσο με την περιοχή της Ελευσίνας, όσο και με την θεά που σχετιζόταν με τα Μυστήρια που γίνονταν εκεί, την Δήμητρα. Ο μύθος λέει ότι ο Πλούτωνας, ο θεός του Κάτω Κόσμου έκλεψε την Περσεφόνη, την κόρη της Δήμητρας και η Δήμητρα, σε μία περίοδο πείνας, που η γη δεν καρποφορούσε, περιφέρθηκε για καιρό στην Γη αναζητώντας την κόρη της και, όταν έμαθε την αλήθεια, εγκαταστάθηκε στην Ελευσίνα, απ’ όπου διεκδίκησε και πήρε τελικά την άδεια του Διός να γυρίσει η Περσεφόνη στον Πάνω Κόσμο. Επειδή όμως η Περσεφόνη είχε φάει από την τροφή των νεκρών, αναγκάστηκε για τρεις – κατά μια άλλη εκδοχή για τέσσερεις – μήνες, κάθε χρόνο, να μένει στον Κάτω Κόσμο, ενώ τον υπόλοιπο χρόνο να τον περνά με την μητέρα της. Με τον τρόπο αυτό, κατά τον μύθο ορίστηκε και η διαδοχή των εποχών, το θέρος (δηλαδή η άνοιξη, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο) όπου η γη καρποφορούσε επειδή η Δήμητρα κι η Περσεφόνη ήταν μαζί και τον χειμώνα, κατά τον οποίο η γη δεν μπορούσε να γεννήσει καρπούς, λόγω του ότι τον καιρό αυτό η Περσεφόνη βρίσκεται στον Κάτω Κόσμο. Ο μύθος όμως αυτός μας μιλά ουσιαστικά για άλλη μία περίπτωση ελέγχου του καιρού από την Ελευσίνα κατά την οποία η γη δεν ανθίζει, επειδή – όπως υπονοείται – επικρατεί χειμώνας και πέφτει χιόνι, ακριβώς όπως ο Ξενοφώντας λέει ότι συνέβη και κατά την εποχή της αθηναϊκής επανάστασης και μάλιστα υπέρ των επαναστατών τους οποίου στήριζε όλη η Αττική που είχε υποφέρει από την τυραννία των Τριάκοντα, άρα και οι μυημένοι στην γνώση των πανάρχαιων Ελευσινίων Μυστηρίων ιερείς της Ελευσίνας.
Υ
πάρχει όμως κάποια σχέση πραγματικότητας μεταξύ του μυθικού ελληνοατλαντικού πολέμου, του μύθου της Δήμητρας και της Περσεφόνης, του ιερατείου της Ελευσίνας και των γνώσεων που κατείχε, της επανάστασης κατά των Τριάκοντα Τυράννων, της ξαφνικής χιονόπτωσης πριν απ’ την μάχη και της κατάληψης της Ελευσίνας από τους Τριάκοντα και τον στρατό τους; Δεν μπορούμε να απαντήσουμε με ακρίβεια. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι πως η απάντηση σε αυτό το ερώτημα, αλλά και σ’ άλλα πολλά ερωτήματα που αφορούν τα παράξενα που διαβάζουμε στην αρχαία ελληνική γραμματεία εξαρτώνται από την απάντηση σε ένα βασικό ερώτημα. Κατείχαν τα αρχαία ελληνικά ιερατεία προηγμένη τεχνολογία και γνώσεις μίας άλλης εποχής ή τα όσα διαβάζουμε ότι έγιναν είναι απλώς προϊόντα της φαντασίας των αρχαίων Ελλήνων; Ευελπιστούμε πως κάποτε επιστημονικές έρευνες πάνω στο θέμα θα μας δώσουν την απάντηση…